Son yıllarda sıkça duyduğumuz “gaslighting” kavramı aslında yeni değil; sadece adı daha görünür hale geldi. Peki gaslighting nedir?

En temel tanımıyla gaslighting, bir kişinin karşısındakini kendi algısından, hafızasından ve gerçekliğinden şüphe ettirecek şekilde sistematik olarak manipüle etmesidir.

Bu kavramın adı 1944 yapımı Gaslight filminden gelir. Filmde bir adam, eşini psikolojik olarak manipüle ederek akıl sağlığından şüphe etmesini sağlar. Bugün psikolojide kullanılan gaslighting nedir sorusunun yanıtı tam olarak bu mekanizmayı anlatır.

Amerikan Psikoloji Derneği (APA), gaslighting’i bireyin gerçeklik algısını zayıflatmaya yönelik psikolojik manipülasyon biçimi olarak tanımlar. Bu tanım hakkında daha fazla bilgiye APA sözlüğünde ulaşabilirsiniz:
https://dictionary.apa.org/gaslight

Küçük İnkârlarla Başlayan Süreç

Gaslighting genellikle dramatik bir olayla başlamaz. Süreç küçük, tekrar eden inkârlarla ilerler:

• “Ben öyle bir şey demedim.”

• “Yanlış hatırlıyorsun.”

• “Her şeyi abartıyorsun.”

İlk etapta kişi gerçekten kendisinden şüphe edebilir. Ancak bu inkâr düzenli hale geldiğinde mesele hafıza hatası olmaktan çıkar.

İşte gaslighting nedir sorusunun günlük yaşamdaki karşılığı budur: Gerçeğin sistematik şekilde çarpıtılması.

Öz Güvenin Sessiz Aşınması

Gaslighting’in en tehlikeli tarafı, bunu yaşarken fark etmenin zor olmasıdır.

Manipülasyon çoğunlukla:

• Sakin bir tonla

• “Senin iyiliğin için” söylemiyle

• Koruyucu bir tavır altında

yapılır.

Zamanla kişi şunları düşünmeye başlar:

• Acaba ben mi fazla hassasım?

• Bu kadar rahatsız olmam normal mi?

• Belki de gerçekten yanlış hatırlıyorumdur?

Bu noktada özgüven yavaş yavaş erozyona uğrar.

Daha kapsamlı açıklamalar için Cleveland Clinic’in hazırladığı rehber incelenebilir:
https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/23465-gaslighting

Gaslighting Sadece Romantik İlişkilerde Görülmez

Gaslighting nedir denildiğinde çoğu kişinin aklına romantik ilişkiler gelir. Oysa bu manipülasyon türü:

• Aile içinde

• İş hayatında

• Arkadaş çevresinde

• Otorite ilişkilerinde

ortaya çıkabilir.

Örneğin iş yerinde alınan bir kararın sorumluluğu size yüklenirken, sürecin dışında bırakıldığınızı çok net hatırlarsınız. Fakat size “Toplantıda sen de vardın, itiraz etmedin” denir.

Tek bir olay değil; tekrar eden bir model söz konusudur.

Gaslighting Belirtileri Nelerdir?

Gaslighting nedir sorusunu somutlaştırmak için belirtilere bakmak gerekir.

Bu manipülasyonu yaşayan kişilerde sıklıkla:

• Sürekli özür dileme eğilimi

• Basit kararlarda aşırı tereddüt

• Kendini sıkça suçlama

• “Sorun bende mi?” düşüncesinin tekrar etmesi

• Kendi hafızasına güvenememe

görülür.

National Domestic Violence Hotline da gaslighting belirtilerini benzer şekilde sıralamaktadır:
https://www.thehotline.org/resources/what-is-gaslighting

Neden Fark Etmek Zordur?

Gaslighting yapan kişi çoğunlukla:

• Mantıklı görünür

• Sakin kalır

• Sizi “aşırı duygusal” gösterebilir

Bu da dışarıdan bakıldığında manipülasyonun fark edilmesini zorlaştırır.

En kritik kırılma noktası genellikle şudur: Yaşananları güvenilir bir üçüncü kişiye anlatmak ve onun objektif tepkisini görmek.

Çıkış Yolu: Kendi Gerçekliğini Savunmak

Gaslighting nedir sorusunun en önemli tarafı, bununla nasıl baş edileceğidir.

Şu sorular yardımcı olabilir:

• Aynı olay sürekli inkâr ediliyor mu?

• Sürekli ben mi problemli ilan ediliyorum?

• Karşı taraf hiç sorumluluk alıyor mu?

Sağlıklı bir ilişkide iki taraf da gerektiğinde hata kabul edebilir.

Eğer bir taraf sürekli gerçekliği çarpıtıyor ve sizi kendi algınızdan şüpheye düşürüyorsa burada ciddi bir iletişim sorunu vardır.

Son Sözüm

Gaslighting nedir sorusunun cevabı basit bir psikoloji teriminden çok daha fazlasıdır. Bu, kişinin kendi gerçekliğine olan inancını zayıflatan bir manipülasyon biçimidir.

En büyük zararı açık bir çatışma yaratmaması, sessiz ve sistemli ilerlemesidir.

Eğer sık sık kendinizden şüphe ediyor, basit konularda bile “Acaba sorun bende mi?” diye düşünüyorsanız, yaşadığınız etkileşimleri dışarıdan değerlendirmek faydalı olabilir.

Gerçekliğinizi savunmak abartı değildir.
Sınırlar koymak drama değildir.
Hissettiklerinize güvenmek zayıflık değildir.

Psikolojik sağlığın temeli, kendi gerçeğinize sahip çıkabilmektir.