İnsan Neden Kendini Sabote Eder?

Psikolojik Bir Bakış

Psikoloji okurken en çok dikkatimi çeken şey şu oldu:
İnsan çoğu zaman dışarıdan değil, bizzat kendisinden zarar görüyor. Daha açık söylemek gerekirse; fırsat varken geri çekiliyor, iyiyken bozuyor, başlamışken yarım bırakıyor. Buna psikolojide kendini sabote etme diyoruz.

Bu yazıda bunu tanım tanım anlatmayacağım. Daha çok, neden yaptığımızı ve nasıl fark edileceğini örneklerle ele alacağım.

Kendini Sabotaj Nedir?

Kendini sabotaj, kişinin:

• Bilinçli ya da bilinçsiz şekilde

• Kendi hedeflerine zarar verecek davranışlar sergilemesidir

Bu bazen çok net olur:

• Sınavdan önce çalışmayı bırakmak

• Önemli bir görüşmeden kaçmak

Bazen de çok sinsi gelir:

• “Zaten olmaz” demek

• Sürekli ertelemek

• En ufak hatada vazgeçmek

“Aslında Yapabilirdim” Cümlesi Nereden Geliyor?

Psikolojide bunu çok görürüz. İnsan bir hedefi başaramadığında şunu söyler:

“İsteseydim yapardım ama…”

Bu “ama” çok kritiktir.
Çünkü burada kişi:

• Yetersiz olduğu fikriyle yüzleşmek istemez

• Kendini başarısız hissetmekten kaçar

Yani sabotaj, çoğu zaman benlik algısını korumak için yapılır.

Somut Bir Örnek

Bir öğrenciyi düşünelim.

Sınavı var, konuyu biliyor ama çalışmayı erteliyor. Sınava giriyor ve düşük not alıyor. Sonra diyor ki:

“Zaten çalışmamıştım.”

Bu cümle şunu sağlar:

• “Ben çalışsam yapardım” inancını korur

• “Ben yetersizim” düşüncesiyle yüzleşmez

Bu bir savunma mekanizmasıdır.

Mükemmeliyetçilik En Yaygın Sebep

Dışarıdan bakınca mükemmeliyetçilik olumlu gibi görünür. Ama terapi odasında çoğu zaman bunun sabotajın kibar hali olduğunu görürüz.

Mükemmeliyetçi kişi:

• Ya kusursuz yapar

• Ya hiç yapmaz

Bu yüzden:

• Yazı yazmak ister ama başlamaz

• Proje düşünür ama sunmaz

Çünkü hata yapma ihtimali, denememekten daha korkutucudur.

İlişkilerde Kendini Sabote Etmek

Bu sadece okul ya da işte olmaz.

Bazı insanlar:

• Güzel giden ilişkide kavga çıkarır

• İyi hissettiği anda uzaklaşır

Buradaki temel düşünce şudur:

“Nasıl olsa bitecek, ben bitireyim.”

Bu, terk edilme korkusunun kontrol altına alınmış halidir.

Beyin Neden Böyle Çalışır?

Beyin için:

• Tanıdık olan güvenlidir

• Acı verici bile olsa bildiğimiz düzen rahattır

Değişim ise belirsizliktir.
Belirsizlik, beyin için tehdittir.

Bu yüzden kişi:

• Başarıyı istese bile

• Ona yaklaşınca geriye çekilir

Kendini Sabote Ettiğini Nasıl Anlarsın?

Kendine şunları sor:

• Hep son anda mı vazgeçiyorum?

• Başarısızlığımı hep dış nedenlere mi bağlıyorum?

• İyi giderken bozan ben miyim?

Bu sorular rahatsız ediyorsa, doğru yoldasındır.

Ne Yapılabilir?

Klinik deneyimlerden ve teoriden gördüğüm birkaç temel şey var:

1. Fark etmek en büyük adım

2. “Neden yapıyorum?” sorusu, “nasıl kurtulurum?”dan önce gelir

3. Mükemmel sonuç değil, gerçek deneme hedeflenmeli

Ve en önemlisi:

Sabotaj kötü niyet değil, korunma çabasıdır.

Son Bir Not

İnsan kendini sabote eder çünkü:

• Korkar

• Korunmak ister

• Zarar görmek istemez

Bunu fark etmek, kendine kızmak için değil;
kendini anlamak için bir davettir.