Sultan İbrahim’in 1648’de öldürülmesinden sonra Osmanlı Devleti bir kez daha belirsizliğin içine girdi. Tahta henüz yedi yaşındaki IV. Mehmed çıkarıldı. Bu yalnızca bir çocuk padişahın cülusu değildi; bu, sarayda fiilî iktidar mücadelesinin başlaması demekti.

Bu mücadelenin merkezinde iki güçlü kadın vardı:

• Kösem Sultan – Tecrübe, devlet hafızası ve uzun yılların nüfuzu

• Turhan Sultan – Genç valide, meşru anne ve yükselen güç

İşte bu rekabet, Osmanlı tarihinde “Kadınlar Saltanatının final perdesi” olarak anılacaktır.

Çocuk Padişah ve İktidar Boşluğu

IV. Mehmed tahta çıktığında tablo ağırdı:

• Yeniçeriler devlet işlerinde etkiliydi

• Sadrazamlar hızla değişiyordu

• Hazine zayıftı

• Donanma güç kaybetmişti

• Saray hiziplere ayrılmıştı

Kösem Sultan kıdemliydi ve “büyük valide” konumundaydı. Ancak Turhan Sultan padişahın öz annesiydi ve şer’î hiyerarşiye göre üstünlük hakkına sahipti.

Başlangıçta fiilî güç Kösem’in elindeydi. Tecrübe farkı belirleyiciydi.

Rekabet Derinleşiyor: Ocak, Hazine ve Sadrazamlar

IV. Mehmed dönemi boyunca esas savaş açık meydanda değil, saray koridorlarında yaşandı.

Kösem’in elindeki kozlar:

• Yeniçeri içindeki bağlantılar

• Saray ağaları üzerindeki kontrol

• Devlet tecrübesi

Turhan ise genç olmasına rağmen:

• Oğlunun annesi olması

• Kendi çevresini kurmaya başlaması

• Harem içinde hızla güç toplaması

ile dengeleri değiştirmeye başladı.

Bu çekişme zamanla bir “hükümet kurma savaşı”na dönüştü.

Kırılma Noktası: IV. Mehmed’i Tahttan İndirme İddiaları

1649–1651 arası Osmanlı için en karanlık yıllardandı.

• Ocak isyanları arttı

• Ekonomi kötüleşti

• Sadrazamlar yıprandı

Bu dönemde Kösem Sultan’ın çevresinde tehlikeli bir fikir şekillendi:

IV. Mehmed yerine Şehzade Süleyman’ın tahta çıkarılması.

Tarihçiler arasında Kösem’in bu planı bizzat destekleyip desteklemediği tartışmalıdır. Ancak kesin olan şudur:

• Saray içinde bu plan konuşuluyordu

• Yeniçeri içindeki bazı gruplar destek hazırlığındaydı

• Turhan Sultan hedef haline gelmişti

Ve Turhan bu planı öğrendi.

1651: Kösem Sultan’ın Katledilişi

Osmanlı tarihinin en dramatik gecelerinden biri 2/3 Eylül 1651’dir.

Turhan Sultan’a bağlı:

• Harem ağaları

• Kapıcılar

• Baltacılar

gece sarayı kontrol altına aldı.

Kösem Sultan odasında yakalandı. Kaynaklarda farklı detaylar yer alsa da ortak nokta şudur:

Kösem Sultan boğularak öldürüldü.

Bu olay yalnızca bir saray darbesi değildi. Bu:

• Kadınlar Saltanatının sonuydu.

• Osmanlı’da harem merkezli siyasetin kırıldığı andı.

• IV. Mehmed döneminin gerçek başlangıcıydı.

Turhan Sultan’ın İktidarı

Kösem’in ölümüyle Turhan Sultan mutlak güç sahibi oldu.

İlk icraatları:

• Kösem’e bağlı kadroların temizlenmesi

• Ocak içindeki muhalif unsurların tasfiyesi

• Saray disiplininin yeniden kurulması

Ancak Turhan Sultan’ın en kritik kararı henüz gelmemişti.

1656: Köprülü Hamlesi

Osmanlı çöküş eşiğindeydi:

• Donanma zayıf

• Venedik Boğaz’ı abluka altında

• Hazine boş

• Anadolu ve Rumeli huzursuz

Turhan Sultan, sadrazamlığa Köprülü Mehmed Paşa’yı getirdi.

Köprülü’nün şartları tarihseldir:

1. İşlere karışılmayacak

2. Atamalarına müdahale edilmeyecek

3. Mutlak destek verilecek

Turhan Sultan bu şartları kabul etti.

Böylece IV. Mehmed dönemi içinde yeni bir safha başladı:
Köprülüler Devri.

Bu dönemde:

• Donanma toparlandı

• Boğaz ablukası kalktı

• İç isyanlar bastırıldı

• Mali denge kuruldu

Köprülü reformları hakkında detaylı akademik değerlendirmeler için TDV İslam Ansiklopedisi güvenilir bir başvuru kaynağıdır:
https://islamansiklopedisi.org.tr

IV. Mehmed: Avcı Padişah

IV. Mehmed aktif bir asker padişah değildi. Devlet işlerini büyük ölçüde sadrazamlara bıraktı. Av merakı nedeniyle “Avcı Mehmed” olarak anıldı.

Ancak onun döneminde:

• Uzun süren reformlar yapıldı

• Büyük askeri seferler düzenlendi

• Osmanlı yeniden Avrupa’da aktif rol aldı

Fakat 1683 II. Viyana Kuşatması sonrası süreç tersine döndü.

Edirne Vakası ve Tahttan İndirilme (1687)

1687’de:

• Savaşlar kötü gidiyordu

• Ekonomi zayıflıyordu

• Asker huzursuzdu

Yeniçeriler ayaklandı ve IV. Mehmed tahttan indirildi.

Yerine II. Süleyman geçti.

IV. Mehmed Döneminin Tarihsel Önemi

IV. Mehmed dönemi Osmanlı’yı dört büyük açıdan şekillendirdi:

1. Kadınlar Saltanatı sona erdi.

2. Turhan Sultan güçlü ama dengeli bir valide olarak öne çıktı.

3. Köprülüler reform süreci başladı.

4. Merkezî otorite yeniden güç kazandı, sonra tekrar sarsıldı.

Bu dönem hem saray entrikalarının zirvesi hem de devlet aklının yeniden toparlanma girişimidir.

IV. Mehmed dönemi, Osmanlı’nın çöküş ve toparlanma döngüsünün en dramatik örneklerinden biridir.