Tarihte bazı hükümdarların adı fetihlerle ya da reformlarla değil, akıl sağlığı tartışmalarıyla anılır. “Deli”, “zayıf” ya da “istikrarsız” gibi ifadeler çoğu zaman bir tıbbi teşhisten çok siyasi bir damga niteliği taşır. Çünkü iktidar mücadelelerinde bir hükümdarı devirmek için kullanılan en etkili yöntemlerden biri, onun yönetemeyecek durumda olduğunu ilan etmektir.

Bu nedenle tarihte deli ilan edilen hükümdarlar konusu yalnızca psikoloji ile değil, aynı zamanda siyaset bilimi ile de yakından ilgilidir. Bir hükümdarın akıl sağlığı gerçekten bozulmuş olabilir. Ancak bazı durumlarda “delilik” suçlaması, rakipleri tarafından kullanılan güçlü bir propaganda aracına dönüşebilir.

Bu noktada sorulması gereken temel soru şudur:
Bir hükümdar gerçekten akıl sağlığını mı kaybetti, yoksa gücünü kaybettiği için mi deli ilan edildi?

Delilik Suçlaması Neden Güçlü Bir Siyasi Araçtır?

Bir hükümdarı açıkça suçlamak çoğu zaman risklidir. Çünkü doğrudan isyan etmek veya tahtı zorla almak ciddi siyasi sonuçlar doğurabilir. Ancak bir hükümdarın akıl sağlığının yerinde olmadığını iddia etmek çok daha etkili bir yöntemdir.

Bu tür bir suçlama şu sonuçları doğurur:

• hükümdarın meşruiyetini zayıflatır

• halkın gözündeki otoritesini azaltır

• saray içindeki destekçilerini hızla yalnızlaştırır

Üstelik bu iddiaların çoğu zaman kanıtlanması gerekmez. Saray çevresinde başlayan küçük bir söylenti kısa sürede yayılır ve zamanla tarih kitaplarında bile gerçekmiş gibi yer alabilir.

Osmanlı’da Deli İlan Edilen Padişahlar

I. Mustafa: Delilik mi, Travma mı?

Osmanlı tarihinde “deli” lakabıyla anılan en bilinen padişahlardan biri I. Mustafa’dır. Uzun yıllar boyunca sarayın kafes sistemi içinde yaşamış, dış dünya ile neredeyse tamamen bağlantısı kesilmiştir.

Bu süreçte:

• sürekli ölüm korkusu

• siyasi entrikalar

• uzun süreli izolasyon

gibi faktörler onun psikolojisini ciddi şekilde etkileyebilir.

Modern psikoloji açısından bakıldığında, uzun süreli izolasyonun insan davranışlarını değiştirmesi oldukça doğaldır. Ancak tarihçiler için asıl soru şudur: I. Mustafa gerçekten yönetemeyecek durumda mıydı, yoksa bazı güç odakları onun yönetmesini istemediği için mi deli ilan edildi?

IV. Murad: Sert Bir Lider mi, Paranoyak Bir Hükümdar mı?

Osmanlı tarihinde akıl sağlığı tartışmaları yalnızca zayıf padişahlarla sınırlı değildir. IV. Murad gibi güçlü hükümdarlar için de zaman zaman sert eleştiriler yapılmıştır.

IV. Murad:

• sert cezalar uygulamış

• alkol ve tütün yasağı getirmiş

• devlet otoritesini yeniden kurmaya çalışmıştır

Bazı tarihçiler bu davranışları aşırı sert ve takıntılı olarak yorumlarken, bazıları ise merkezi otoriteyi güçlendirme çabası olarak görür.

Bu durum tarihte deli ilan edilen hükümdarlar konusunun ne kadar göreceli olabileceğini gösterir. Aynı davranışlar bir dönemde “kararlılık”, başka bir dönemde ise “delilik” olarak yorumlanabilir.

Avrupa’da Delilik Damgası

İngiltere Kralı VI. Henry

İngiltere tarihinde akıl sağlığı en çok tartışılan hükümdarlardan biri VI. Henry’dir. Uzun süre boyunca karar almakta zorlandığı ve devlet yönetiminin büyük ölçüde çevresindeki kişiler tarafından yürütüldüğü anlatılır.

Ancak onun hükümdarlık dönemine bakıldığında:

• iç savaşlar

• aristokrat aileler arasındaki çekişmeler

• ekonomik krizler

gibi büyük siyasi sorunlar görülür.

Bu nedenle bazı tarihçiler, VI. Henry’nin pasifliğinin yalnızca akıl sağlığıyla açıklanamayacağını savunur.

Fransa Kralı V. Charles

Fransa tarihindeki en dikkat çekici örneklerden biri de V. Charles’tır. Tarihe “Charles le Fou” yani “Deli Charles” olarak geçmiştir.

Ancak modern tarih araştırmaları Charles’ın yaşadığı ruhsal çöküşlerin ciddi psikiyatrik rahatsızlıklarla ilişkili olabileceğini ortaya koymaktadır.

Bu örnek bize önemli bir gerçeği gösterir:
Tarihte deli ilan edilen hükümdarlar arasında gerçekten hasta olanlar da vardır. Fakat tarih, gerçek hastalık ile siyasi propaganda arasındaki farkı her zaman net şekilde ayıramaz.

Avrupa tarihindeki hükümdarlar hakkında daha fazla bilgi için Encyclopaedia Britannica gibi akademik kaynaklar incelenebilir:
https://www.britannica.com

Delilik Tanımını Kim Yapıyor?

Tarihte deli ilan edilen hükümdarlar konusundaki en kritik soru şudur: Bir hükümdarın akıl sağlığına kimin karar verdiği.

Çoğu zaman bu karar:

• saray çevresindeki elitler

• askeri güçler

• siyasi rakipler

tarafından şekillendirilmiştir.

Bir hükümdar güçlü olduğu sürece sertliği “liderlik” olarak görülür. Ancak gücünü kaybettiğinde aynı davranışlar “delilik” olarak yorumlanabilir.

Tarih Okurken Sorulması Gereken Soru

Tarih kitaplarında bir hükümdarın “deli” olarak tanımlandığını gördüğümüzde bunu doğrudan kabul etmek yerine şu soruyu sormak gerekir:

Bu kişi gerçekten akıl sağlığını mı yitirdi, yoksa siyasi rakipleri tarafından mı deli ilan edildi?

Bu sorunun cevabı çoğu zaman yalnızca psikoloji ile değil, dönemin siyasi dengeleri ile de ilgilidir.